H σκοτεινή διαδρομή ενός αριστουργήματος
Η υπόθεση του κρατήρα του Ευφρονίου επανήλθε στη δημοσιότητα μέσα από εκτενές ρεπορτάζ που αναδεικνύει τη διαδρομή του αγγείου από την παράνομη ανασκαφή έως τις προθήκες του Μητροπολιτικού Μουσείου της Νέας Υόρκης και, τελικά, την επιστροφή του στην Ιταλία.
Ο ελικωτός κρατήρας, έργο του αγγειογράφου Ευφρονίου και του κεραμέα Ευξίθεου γύρω στο 515 π.Χ., θεωρείται από πολλούς μελετητές το ωραιότερο σωζόμενο δείγμα ερυθρόμορφης αττικής αγγειογραφίας. Απεικονίζει τον Ύπνο και τον Θάνατο να μεταφέρουν το σώμα του Σαρπηδόνα, σε μια σύνθεση που συνδυάζει ανατομική ακρίβεια και δραματική ένταση χωρίς προηγούμενο στην εποχή του — και που συχνά περιγράφεται ως η στιγμή κατά την οποία η ελληνική αγγειογραφία ανακάλυψε το ανθρώπινο σώμα σε τρεις διαστάσεις.
Το Μητροπολιτικό Μουσείο το απέκτησε το 1972 έναντι ενός εκατομμυρίου δολαρίων — ποσό-ρεκόρ για αρχαιότητα εκείνη την περίοδο —, με προέλευση που αποδείχθηκε πλαστή. Η έρευνα των ιταλικών αρχών κατέδειξε ότι το αγγείο είχε αφαιρεθεί παράνομα από ετρουσκικό τάφο στην περιοχή του Τσέρβετερι και είχε διοχετευθεί στη διεθνή αγορά μέσω γνωστού δικτύου αρχαιοκαπηλίας. Το 2008 επιστράφηκε στην Ιταλία, αφού η υπόθεση είχε μετατραπεί σε ένα από τα μεγαλύτερα σκάνδαλα στην ιστορία των αμερικανικών μουσείων και είχε πυροδοτήσει κύμα επανεξέτασης των συλλογών τους.
Η επαναφορά της υπόθεσης έχει ιδιαίτερη σημασία για την ελληνική δημόσια συζήτηση, καθώς ο κρατήρας είναι ελληνικό έργο που βρέθηκε σε ιταλικό έδαφος και επιστράφηκε στην Ιταλία βάσει του τόπου εύρεσης — μια νομική πραγματικότητα που φωτίζει τα όρια και τις αντιφάσεις του διεθνούς πλαισίου προστασίας.
Για την Ελλάδα, που διεκδικεί συστηματικά τον επαναπατρισμό αρχαιοτήτων και έχει πετύχει τα τελευταία χρόνια σειρά επιστροφών από αμερικανικά μουσεία και ιδιωτικές συλλογές, η υπόθεση παραμένει το πιο διδακτικό προηγούμενο του πώς ένα μεγάλο μουσείο υποχρεώθηκε τελικά να επιστρέψει ένα κορυφαίο απόκτημα.
Η υπόθεση εξακολουθεί να λειτουργεί ως σημείο αναφοράς σε κάθε σχετική διαπραγμάτευση, από τα γλυπτά του Παρθενώνα έως μεμονωμένα αντικείμενα σε ευρωπαϊκές και αμερικανικές συλλογές, ακριβώς επειδή απέδειξε ότι η τεκμηρίωση της προέλευσης μπορεί να ανατρέψει ακόμη και δεκαετίες κατοχής ενός έργου.
