Γιώργος Νταλάρας – Άκης Πάνου: το παρασκήνιο μιας θυελλώδους σχέσης και ενός δίσκου που έμεινε

Ένας δίσκος, δύο άνθρωποι, καμία συμφιλίωση

Στην ελληνική δισκογραφία υπάρχουν συνεργασίες που κράτησαν δεκαετίες και άφησαν πίσω τους δεκάδες τραγούδια. Και υπάρχουν συνεργασίες που κράτησαν έναν μόνο δίσκο, αλλά έγραψαν ιστορία με την ένταση που φέρνει ένα ηλεκτρικό βραχυκύκλωμα. Η συνάντηση του Γιώργου Νταλάρα με τον Άκη Πάνου ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Ο δίσκος «Θέλω να τα πω», που κυκλοφόρησε τον Μάρτιο του 1982 από τη Minos, είναι η μοναδική ολοκληρωμένη δουλειά τους. Περιέχει δεκατρία τραγούδια σε στίχους και μουσική του Πάνου και μερικές από τις πιο αναγνωρίσιμες ερμηνείες του Νταλάρα. Πούλησε, σύμφωνα με τα στοιχεία που έχουν δημοσιευθεί, πάνω από 50.000 αντίτυπα, και το «Χαροκόπου 1942-1953», γνωστό στον κόσμο ως «Εφτά νομά», έγινε ένα από τα τραγούδια-σύμβολα της δεκαετίας του ’80.

Ταυτόχρονα, ο δίσκος αυτός σηματοδότησε το τέλος μιας σχέσης που είχε ξεκινήσει πολύ πριν, στα λαϊκά μαγαζιά της δεκαετίας του ’50, ανάμεσα στον Άκη Πάνου και στον πατέρα του τραγουδιστή, τον μπουζουξή Λουκά Νταράλα. Ακολούθησαν δηλώσεις και αντιδηλώσεις στον Τύπο, παράπονα, πικρία. Οι δύο άντρες δεν τα ξαναβρήκαν ποτέ δημόσια ως τον θάνατο του συνθέτη, τον Απρίλιο του 2000.

Με αφορμή την επανεμφάνιση του Νταλάρα στις λαϊκές και ρεμπέτικες ρίζες του —με πιο πρόσφατη τη ρεμπέτικη συναυλία του στο Κατράκειο, που συζητήθηκε τις τελευταίες μέρες— το SEVEN ARTS ξαναδιαβάζει την ιστορία αυτής της συνεργασίας: από τις ταβέρνες του Αιγάλεω ως το στούντιο της Columbia και από τα περιοδικά της εποχής ως ένα νοσοκομειακό κρεβάτι, όπου ο Πάνου άφησε στην αδελφή του μερικούς στίχους «για τον μικρό». Δεν πρόκειται για ιστορία με καλούς και κακούς. Πρόκειται για τη σύγκρουση δύο ισχυρών προσωπικοτήτων και, ίσως, δύο εποχών του λαϊκού τραγουδιού.

Ο Άκης Πάνου: ο λαϊκός δημιουργός που έγραφε μόνο για τον εαυτό του

Ο Αθανάσιος-Δημήτριος Πάνου, ο Άκης, γεννήθηκε στις 15 Δεκεμβρίου 1933 στην Καλλιθέα, στην περιοχή του Χαροκόπου, τρίτο από τα έξι παιδιά μιας οικογένειας με λίγα μέσα. Ο πατέρας του εργαζόταν ως γραμματέας στο 15ο Στρατιωτικό Νοσοκομείο. Μεγάλωσε σε μια γειτονιά γεμάτη πρόσφυγες, ανάμεσα σε κεμεντζέδες και ποντιακά τραγούδια, και με τη μουσική τον έφεραν σε επαφή η μητέρα του και ο μεγαλύτερος αδελφός του. Σύμφωνα με τις βιογραφίες του, ήταν μόλις εννέα χρονών όταν άρχισε να δουλεύει σε ταβέρνες, ενώ στα δεκατρία έπαιζε και τραγουδούσε τα Σαββατοκύριακα πλάι στον Γιάννη Σταματίου, τον περίφημο «Σπόρο».

Το όνομα της γειτονιάς του θα γινόταν, τριάντα χρόνια αργότερα, ο τίτλος του πιο γνωστού του τραγουδιού: «Χαροκόπου 1942-1953». Οι χρονολογίες δεν είναι τυχαίες. Είναι τα χρόνια της Κατοχής, του Εμφυλίου και της μεταπολεμικής φτώχειας, τα χρόνια που ο Πάνου μεγάλωσε στις παράγκες. Το τραγούδι, με τις κομμένες λέξεις του και το βαρύ ουσάκ του, είναι μια αυτοβιογραφική καταγραφή που δεν ωραιοποιεί τίποτα.

Στα χρόνια που ακολούθησαν, ο Πάνου γύρισε όλα τα κέντρα της εποχής, δουλεύοντας με καλλιτέχνες όπως ο Γιώργος Τσιμπίδης, ο Αντώνης Μουστάκας, η Σεβάς Χανούμ και ο Βαγγέλης Νταράλας. Ήταν η εποχή που γνώρισε έναν νεαρό φαντάρο μπουζουξή, τον Λουκά Νταράλα. Ο ίδιος ο Πάνου έχει διηγηθεί ότι οι δυο τους έπαιζαν για δύο χρόνια σε ένα μικρό μαγαζί στο Αιγάλεω, ένα πρώην μπακάλικο, όχι για το μεροκάματο αλλά για να περνούν καλά οι ίδιοι. Η φιλία αυτή, που ξεπέρασε το μουσικό πάλκο και έφτασε στις οικογένειες, είναι το πρώτο κεφάλαιο της ιστορίας μας.

Ο Πάνου μπήκε στη δισκογραφία το 1958 με το «Το παιδί μου απόψε πίνει», με τη φωνή της Καίτης Γκρέυ. Στις δεκαετίες του ’60 και του ’70 έγραψε για όλα τα μεγάλα ονόματα του λαϊκού τραγουδιού: τον Γρηγόρη Μπιθικώτση, τον Μιχάλη Μενιδιάτη, τη Χαρούλα Λαμπράκη, τον Στράτο Διονυσίου, την Πόλυ Πάνου, τη Μαρινέλλα, τον Τόλη Βοσκόπουλο, τον Δημήτρη Μητροπάνο, τον Στέλιο Καζαντζίδη. Τραγούδια όπως το «Δεν κλαίω για τώρα», το «Δώσ’ μου να πιω», το «Κοίτα με στα μάτια», ο «Πυρετός», το «Πρέπει», το «Ήταν ψεύτικα» και το «Στο σταθμό του Μονάχου» πέρασαν στη λαϊκή μνήμη. Δισκογράφησε περίπου διακόσια τραγούδια, γράφοντας πάντα ο ίδιος και στίχους και μουσική. Οι βιογράφοι του αναφέρουν ότι εκατοντάδες ακόμη έμειναν στο συρτάρι.

Ο Πάνου δεν ήταν απλώς ένας ταλαντούχος λαϊκός συνθέτης. Ήταν ένας άνθρωπος με ισχυρές απόψεις για την τέχνη, την κοινωνία και τη θέση του λαϊκού δημιουργού απέναντι στους «μορφωμένους». Γι’ αυτό και πολλοί τον αποκάλεσαν «λαϊκό διανοούμενο». Οι στίχοι του μιλούσαν για την ηθική του δρόμου, για την προδοσία, για την υποκρισία της κοινωνίας, με μια σκληρότητα που δεν ήταν συνηθισμένη στο λαϊκό τραγούδι. Το 1974, μέσα από τη φωνή του Καζαντζίδη, είχε γράψει για μια ζωή που ο ήρωάς του δεν τη θέλει πια.

Ο Γιώργος Νταλάρας: ο «μικρός» του Λουκά

Ο Γιώργος Νταλάρας γεννήθηκε στις 29 Σεπτεμβρίου 1949 στον Πειραιά. Ο πατέρας του, ο Λουκάς Νταράλας, ήταν δεξιοτέχνης του μπουζουκιού και ρεμπέτης, και ο μικρός Γιώργος μεγάλωσε ανάμεσα σε μουσικούς της γενιάς του πατέρα του. Ένας από αυτούς ήταν ο Άκης Πάνου. Όπως είπε ο ίδιος ο Νταλάρας χρόνια αργότερα στον δημοσιογράφο Θανάση Λάλα, για το βιβλίο του «Γιώργος Νταλάρας… και το καλοκαίρι κρυώνω!» (εκδόσεις Αρμός), ο Πάνου ήταν «φίλος κολλητός» του πατέρα του, ενώ και οι δύο μητέρες, η κυρά-Δήμητρα και η κυρά-Τάνια, ήταν επίσης φίλες. Ο Πάνου γνώριζε τον Νταλάρα από παιδί.

Ο Νταλάρας πρωτοεμφανίστηκε στη δισκογραφία το 1967 και μέσα σε λίγα χρόνια έγινε ένας από τους σημαντικότερους ερμηνευτές της χώρας. Η δεκαετία του ’70 τον βρήκε να συνεργάζεται με τον Σταύρο Κουγιουμτζή, τον Μίκη Θεοδωράκη, τον Μάνο Λοΐζο, τον Απόστολο Καλδάρα, τον Σταύρο Ξαρχάκο, και να ηχογραφεί το επετειακό «50 χρόνια ρεμπέτικο τραγούδι» (1975), στο οποίο συμπεριέλαβε και το «Καρδιά μου μην παραπονιέσαι» του Πάνου σε δεύτερη εκτέλεση. Στα τέλη της δεκαετίας ήταν πια ο ερμηνευτής που γέμιζε στάδια, που κινιόταν με την ίδια άνεση στο έντεχνο, το λαϊκό και το πολιτικό τραγούδι.

Ένα ζήτημα που σε μεταγενέστερα δημοσιεύματα έχει συνδεθεί με την ψύχρανση των σχέσεών τους είναι το επώνυμο. Ο τραγουδιστής γεννήθηκε ως Νταράλας, όπως ο πατέρας του, και καθιερώθηκε ως Νταλάρας. Ορισμένα ρεπορτάζ αναφέρουν ότι ο Πάνου, ως στενός φίλος του Λουκά, δεν είδε με καλό μάτι την αλλαγή. Η αναφορά αυτή δεν τεκμηριώνεται από δηλώσεις των ίδιων, και πρέπει να διαβαστεί με επιφύλαξη. Δείχνει όμως πώς η μνήμη του κοινού συνέδεσε τη ρήξη με κάτι βαθύτερο από μια απλή επαγγελματική διαφωνία: με την ιδέα ότι ο «μικρός» του Λουκά είχε ξεφύγει από τον κόσμο απ’ όπου προερχόταν.

Η συνάντηση: πώς φτιάχτηκε το «Θέλω να τα πω»

Στις αρχές της δεκαετίας του ’80, το ελληνικό τραγούδι βρισκόταν σε μια μεταβατική φάση. Το πολιτικό τραγούδι της Μεταπολίτευσης είχε αρχίσει να φθείρεται, ενώ οι κομπανίες που αναβίωναν παλιά ρεμπέτικα και λαϊκά γνώριζαν μεγάλη άνθηση. Ένα κομμάτι του κοινού, όπως είχε πει ο ίδιος ο Νταλάρας το 1979, που κάποτε άκουγε τη «Δραπετσώνα», στρεφόταν ξανά σε πιο λαϊκούς ήχους. Μέσα σε αυτό το κλίμα, η συνεργασία του πιο δημοφιλούς ερμηνευτή της εποχής με έναν «ακατέργαστο» λαϊκό δημιουργό είχε κάτι από μανιφέστο.

Ο δίσκος ηχογραφήθηκε στο στούντιο της Columbia, με ηχολήπτη τον Τάκη Φιλιππίδη. Την ενορχήστρωση και τη διεύθυνση της ορχήστρας υπέγραφε ο ίδιος ο Πάνου. Στα μπουζούκια έπαιξαν ο Κώστας Παπαδόπουλος και ο Λάκης Καρνέζης, στο πιάνο ο Μάρκος Αλεξίου, ενώ συμμετείχαν μεταξύ άλλων ο Γιάννης Μπιθικώτσης (τετράχορδο μπουζούκι στο «Ο εαυτός μου»), ο Τάκης Σούκας (σαντούρι) και ο Γιώργος Κόρος (βιολί στην «Προσευχή του καλού ραγιά»). Ο ίδιος ο Νταλάρας έπαιξε κιθάρα και μπαγλαμά.

Τα δεκατρία τραγούδια ήταν: «Θέλω να τα πω», «Τούτος ο τάφος», «Άνοιξε Πέτρο», «Φέρε», «Ο εαυτός μου», «Προσευχή του καλού ραγιά», «Χαροκόπου 1942-1953 (Στις παράγκες)», «Δεν είναι ο κόσμος φίλος μου», «Ο δρόμος είναι δρόμος», «Όμορφο χαβά», «Για έλα κάθισε με μας», «Έζησε με το τίποτα» και «Αδιόρθω-αναρχί». Ρυθμικά κυριαρχούσαν τα χαρακτηριστικά καμηλιέρικα, απτάλικα και κλασικά ζεϊμπέκικα του Πάνου, αλλά υπήρχαν και ένα χασάπικο («Ο δρόμος είναι δρόμος»), ένα τσιφτετέλι με αμανέ του Νταλάρα στη μέση («Προσευχή του καλού ραγιά») και ένα τραγούδι σε 5/8 («Αδιόρθω-αναρχί»).

Ο Στέλιος Ελληνιάδης, που βρέθηκε στις ηχογραφήσεις, διηγήθηκε σε τηλεοπτική εκπομπή το 2007 ότι το τελευταίο τραγούδι είχε αρχικά τίτλο «Αδιόρθω-πειθαρχί» και ότι ο Πάνου εμπνεύστηκε την τελική εκδοχή, «Αδιόρθω-αναρχί», στο τελευταίο λεπτό. Η λεπτομέρεια δείχνει πόσο ζωντανή, και μάλλον πόσο ηλεκτρισμένη, ήταν η διαδικασία μέσα στο στούντιο.

Το οπισθόφυλλο: ένα μανιφέστο κατά των «μορφωμένων»

Αν θέλει κανείς να καταλάβει τον Πάνου εκείνης της περιόδου, πρέπει να διαβάσει το σημείωμα που έγραψε για το οπισθόφυλλο της πρώτης έκδοσης. Είναι ένα καυστικό κείμενο εναντίον της διάκρισης ανάμεσα σε «έντεχνο» και «άτεχνο» τραγούδι, εναντίον της μελοποιημένης ποίησης που, κατά τη γνώμη του, το κοινό δεχόταν χωρίς να την καταλαβαίνει. Ο Πάνου ειρωνευόταν ευθέως στίχους από τα μεγάλα μελοποιημένα έργα της εποχής και χαρακτήριζε, με σαρκασμό, τα δικά του τραγούδια «απλοϊκά τραγουδάκια» με «άτεχνη» μουσική. Η πιο γνωστή φράση του σημειώματος, που συχνά παρατίθεται, είναι ότι το τραγικό δεν είναι να σε καταλάβουν και να μη σε δεχτούν, αλλά να σε δέχονται χωρίς να σε καταλαβαίνουν.

Το κείμενο αυτό έχει σημασία για την ιστορία μας για δύο λόγους. Πρώτον, γιατί αποκαλύπτει έναν δημιουργό που αισθανόταν περιθωριοποιημένος από την «επίσημη» μουσική κουλτούρα της Μεταπολίτευσης, την ίδια κουλτούρα στην οποία ο Νταλάρας είχε κεντρική θέση. Δεύτερον, γιατί δείχνει ότι, ήδη από την πρώτη μέρα της κυκλοφορίας του δίσκου, ο Πάνου ήθελε να ελέγχει πλήρως το νόημα του έργου του. Ο τραγουδιστής, όσο σημαντικός κι αν ήταν, ήταν για εκείνον το όχημα· η φωνή ήταν δική του.

Η επιτυχία και η πρώτη ρωγμή

Ένα μήνα μετά την κυκλοφορία, τον Απρίλιο του 1982, ο Νταλάρας μίλησε στα «Νέα» με θαυμασμό για τον συνθέτη. Τον περιέγραψε ως γνήσιο λαϊκό δημιουργό που γράφει μόνο όταν του έρχεται, ποτέ κατά παραγγελία, και επιτέθηκε στους «ειδικούς» που, όπως είπε, «ανακαλύπτουν» κατά καιρούς τον Πάνου για να τον ξεχάσουν αμέσως μετά. Ήταν μια δήλωση υπεράσπισης. Ταυτόχρονα, υπονοούσε κάτι που μάλλον δεν άρεσε στον Πάνου: ότι ο δημιουργός είχε ανάγκη να τον υπερασπιστεί κάποιος.

Ο δίσκος έκανε αίσθηση. Ο Πάνου όμως είχε ενστάσεις για τον τρόπο που προωθήθηκε. Σε συνέντευξή του στον Πάνο Γεραμάνη, που δημοσιεύθηκε αργότερα στο βιβλίο «Η ζωή μου ένα τραγούδι» (Καστανιώτης, 2007), παραπονέθηκε ότι η εταιρεία ανέδειξε μόνο δύο τραγούδια, το «Θέλω να τα πω» και το «Χαροκόπου», ενώ, όπως έλεγε, όλα ήταν εξίσου καλά. Και πρόσθεσε, με τη συνηθισμένη του πίκρα, ότι ο κόσμος τελικά αγάπησε σχεδόν όλα τα κομμάτια, αποδεικνύοντας ότι κανένα «κύκλωμα» δεν μπορεί να σταματήσει ένα τραγούδι που έχει κάτι να πει.

Το πραγματικό «μπαμ» ήρθε λίγο αργότερα, με τον ιστορικό διπλό ζωντανό δίσκο του Νταλάρα «Τα τραγούδια μου». Εκεί ακούστηκαν, με πιο γεμάτη ενορχήστρωση, το «Θέλω να τα πω» και το «Χαροκόπου 1942-1953», που ο κόσμος βάφτισε «Εφτά νομά». Ο δίσκος ακούστηκε σε όλη τη χώρα, και πολλοί ακροατές που δεν γνώριζαν το στουντιακό άλμπουμ έψαξαν και ανακάλυψαν τα πρωτότυπα.

Ακριβώς εκεί ξέσπασε η σύγκρουση. Ο Πάνου δήλωσε δημόσια δυσαρεστημένος για το ότι δύο δικές του συνθέσεις συμπεριλήφθηκαν σε έναν προσωπικό δίσκο του ερμηνευτή με τίτλο «Τα τραγούδια μου». Ο τίτλος, για έναν δημιουργό τόσο προσκολλημένο στην πατρότητα του έργου του, ακουγόταν σαν οικειοποίηση. Ακολούθησαν δηλώσεις και συνεντεύξεις εκατέρωθεν στα περιοδικά «Ντέφι» και «Γυναίκα». Ο μουσικογράφος Θανάσης Γιώγλου, που έχει μελετήσει διεξοδικά τον δίσκο, εκτιμά ότι στην αντίδραση του Πάνου συνέβαλαν τόσο η ισχυρή, ιδιόρρυθμη προσωπικότητά του όσο και η τεράστια επιτυχία του ζωντανού δίσκου. Η σχέση αμαυρώθηκε και έμεινε έτσι ως το τέλος.

Το τραγούδι που δεν μπήκε ποτέ: το «Ζήτω!»

Μια λιγότερο γνωστή πτυχή της ιστορίας αποκαλύφθηκε μόλις το 2011, όταν ο δίσκος επανεκδόθηκε με την εφημερίδα «Το Βήμα της Κυριακής», σε επιμέλεια του Γιώργου Τσάμπρα. Η επανέκδοση περιλάμβανε ένα ανέκδοτο κομμάτι, το «Ζήτω!», που είχε ηχογραφηθεί το 1982 αλλά έμεινε εκτός δίσκου. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Νταλάρα στο σημείωμα της επανέκδοσης, ο ίδιος δεν συναίνεσε τότε στην κυκλοφορία του, επειδή διέβλεπε στο τραγούδι έναν «επιθεωρησιακό» χαρακτήρα.

Το επεισόδιο είναι ενδεικτικό. Ο Νταλάρας είχε, όπως ο ίδιος αναγνώρισε, άποψη για όλα: για τις ενορχηστρώσεις, για τα τραγούδια, για τη μορφή του δίσκου. Ο Πάνου, από την άλλη, δεν ήταν συνηθισμένος να του λένε «όχι» για τα τραγούδια του. Το 1985 ηχογράφησε ο ίδιος το κομμάτι σε δίσκο 45 στροφών, σε πιο αργό τέμπο, με ένα επιπλέον τετράστιχο και με νέο τίτλο: «Πριν, τώρα, πάντα». Ήταν, κατά κάποιον τρόπο, η απάντησή του.

Η εκδοχή του Νταλάρα: «μια θυελλώδης σχέση»

Ο Νταλάρας μίλησε για τη σχέση τους πολλά χρόνια αργότερα, στο βιβλίο του Θανάση Λάλα. Όταν ο δημοσιογράφος τού επισήμανε ότι με τον Πάνου ήταν πάντα σε κόντρες, ο τραγουδιστής διόρθωσε: όχι πάντα. Περιέγραψε μια θυελλώδη σχέση με έναν μεγάλο λαϊκό συνθέτη και είπε ότι είχε την τύχη να ερμηνεύσει μερικά από τα ωραιότερα τραγούδια του.

Η εξήγησή του για τη ρήξη είναι ανθρώπινη και μάλλον πειστική. Ο Πάνου, είπε, τον πείραζε συνεχώς από μικρό, τον φώναζε «Γιωργάκη» και τον αντιμετώπιζε με την ευγενική αυστηρότητα ενός θείου. Όταν ήρθε η ώρα της συνεργασίας, ο Νταλάρας, που γνώριζε τον Πάνου από παιδί, δεν του έδειξε τον σεβασμό που περίμενε· όχι τον σεβασμό που του έδειχναν όσοι του ζητούσαν τραγούδια ή οι φίλοι του. Ο συνθέτης θεώρησε ότι ο νεότερος δεν ήταν αρκετά «σεβαστικός», όπως έλεγαν οι παλιοί, και δεν του άρεσε ότι είχε άποψη για τις ενορχηστρώσεις και για όλα. Ο Νταλάρας κατέληξε λέγοντας ότι τον αγαπούσε αληθινά και ότι ο Πάνου το ήξερε.

Σε αυτή την αφήγηση, η σύγκρουση δεν αφορά χρήματα, ούτε καν τον τίτλο ενός ζωντανού δίσκου. Αφορά την ιεραρχία. Ο Πάνου ανήκε σε μια γενιά λαϊκών δημιουργών για τους οποίους ο ερμηνευτής ήταν, στην καλύτερη περίπτωση, ισότιμος συνεργάτης και, στη χειρότερη, υπάλληλος του τραγουδιού. Ο Νταλάρας ανήκε σε μια νέα εποχή, όπου ο σταρ-ερμηνευτής ήταν πια ο ίδιος δημιουργός ενός ήχου, ενός προγράμματος, μιας καριέρας. Το 1982, οι δύο αυτές εποχές συναντήθηκαν στο ίδιο στούντιο, και η σύγκρουση ήταν σχεδόν αναπόφευκτη.

Τα σενάρια του στούντιο

Γύρω από την ηχογράφηση κυκλοφόρησαν με τα χρόνια και πιο θεαματικές ιστορίες. Δημοσιεύματα που κατέγραψαν τις «κόντρες» του Νταλάρα αναφέρουν ότι, όταν ήρθε η ώρα να γραφτεί το ομότιτλο τραγούδι, η κατάσταση ξέφυγε και ο Πάνου έφυγε από το στούντιο, αφήνοντας τον τραγουδιστή μόνο του. Η ιστορία αυτή δεν έχει επιβεβαιωθεί από κανέναν από τους δύο και πρέπει να διαβαστεί ως μέρος του μύθου που χτίστηκε γύρω από τη συνεργασία. Είναι όμως συμβατή με όσα γνωρίζουμε: με τον Νταλάρα που πρότεινε την αλλαγή στην εισαγωγή του τραγουδιού, με τον Πάνου που ήθελε να ελέγχει τα πάντα.

Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι η σύγκρουση με τον Πάνου δεν ήταν η μόνη στη μακρά διαδρομή του Νταλάρα. Ο Τύπος έχει καταγράψει διαφωνίες του με τον Μανώλη Ρασούλη και, πολύ αργότερα, τη δικαστική αντιπαράθεση με τον Τζίμη Πανούση στα τέλη της δεκαετίας του ’90. Οι ιστορίες αυτές συχνά παρουσιάζονται μαζί, ως απόδειξη ενός «δύσκολου» χαρακτήρα. Η περίπτωση του Πάνου όμως είναι διαφορετική: εδώ η σύγκρουση δεν έφτασε ποτέ στα δικαστήρια, και η καλλιτεχνική εκτίμηση από την πλευρά του Νταλάρα δεν διακόπηκε ποτέ.

Μετά τη ρήξη: δύο δρόμοι που δεν ξανασυναντήθηκαν

Ο Πάνου συνέχισε να γράφει. Το 1983 ηχογράφησε ξανά τρία από τα τραγούδια του δίσκου με τη φωνή του Λεωνίδα Βελή στο άλμπουμ «Πρώτη γνωριμία»: το «Θέλω να τα πω» στην αρχική, ερωτική μορφή του, το «Χαροκόπου» και το «Για έλα κάθισε με μας». Το 1989, στις εμφανίσεις του στο κέντρο «Επειγόντως», που αποτυπώθηκαν σε δίσκο, ερμήνευσε ο ίδιος, μαζί με νεότερους τραγουδιστές, κομμάτια από το «Θέλω να τα πω». Στη δεκαετία του ’90 σιώπησε σχεδόν καλλιτεχνικά και στράφηκε στην επικαιρότητα μέσα από επιστολές και άρθρα στον Τύπο.

Ο Νταλάρας, από την πλευρά του, δεν σταμάτησε ποτέ να τραγουδά Πάνου. Το «Θέλω να τα πω» και κυρίως το «Χαροκόπου» έγιναν μόνιμα κομμάτια στα προγράμματά του. Το 1993 τραγούδησε το «Αδιόρθω-αναρχί» με το συγκρότημα Άγαμοι Θύται. Το 2001, σε τηλεοπτική εκπομπή, ερμήνευσε το «Ο δρόμος είναι δρόμος», ενώ στις παραστάσεις «Από καρδιάς» το 2002 έβαλε στο πρόγραμμα το «Του κόσμου το περίγελο». Την ίδια χρονιά, στις συναυλίες του με τη Μαρινέλλα στο Μέγαρο Μουσικής, τραγούδησαν μαζί το «Όταν σημάνει η ώρα», ενώ στον δίσκο «Μαζί» μπήκε ο «Πυρετός», τραγούδι που η Μαρινέλλα είχε πρωτοερμηνεύσει. Και το 2008 ήρθε, όπως είδαμε, η ηχογράφηση του «Η ζωή μου όλη».

Η εκτίμηση του Νταλάρα δεν ήταν μόνο στη σκηνή. Τον Σεπτέμβριο του 2007, ερωτηθείς για ανέκδοτα τραγούδια του Πάνου που είχε βρει η οικογένειά του —και που, σύμφωνα με δημοσιεύματα, ήθελε να τα τραγουδήσει εκείνος— απάντησε ότι θεωρεί τον Πάνου μεγάλο και ξεχωριστό λαϊκό συνθέτη και ότι με την πρώτη ευκαιρία θα τα ακούσει με πολύ ενδιαφέρον. Ήταν μια δήλωση που, όσο τυπική κι αν ακούγεται, επιβεβαίωνε ότι η σχέση, όσο κι αν είχε πληγωθεί, δεν είχε μετατραπεί σε έχθρα.

Η τραγωδία του 1997

Κανένα κείμενο για τον Άκη Πάνου δεν μπορεί να παρακάμψει το γεγονός που σημάδεψε τα τελευταία του χρόνια, αν και το ζητούμενο εδώ δεν είναι να το αναπαραγάγουμε με κουτσομπολίστικη διάθεση. Την 1η Αυγούστου 1997, ο Πάνου πυροβόλησε και σκότωσε τον Σωτήρη Γιαλαμά, σύντροφο της κόρης του. Ο ίδιος υποστήριξε σταθερά ότι δεν είχε σκοπό να σκοτώσει αλλά να εκφοβίσει. Όταν ρωτήθηκε αν μετάνιωσε, έδωσε μια απάντηση που έμεινε στην ιστορία: «Δεν μετανόησα γιατί δεν εννόησα».

Το Μικτό Ορκωτό Δικαστήριο Καβάλας τον έκρινε ένοχο για ανθρωποκτονία από πρόθεση και τον καταδίκασε σε ισόβια, χωρίς να του αναγνωρίσει ελαφρυντικά. Οι μάρτυρες υπεράσπισης, ανάμεσά τους ο Μανώλης Ρασούλης και ο Στέλιος Ελληνιάδης, είχαν ζητήσει να αναγνωριστεί η πολιτιστική του προσφορά· το δικαστήριο απέρριψε το αίτημα. Από τις φυλακές της Κομοτηνής μεταφέρθηκε στον Κορυδαλλό και από εκεί σε νοσοκομείο, όπου διαγνώστηκε με καρκίνο. Τον Απρίλιο του 1999 αποφυλακίστηκε λόγω της σοβαρής κατάστασης της υγείας του. Πέθανε στις 7 Απριλίου 2000 στο Ευγενίδειο Θεραπευτήριο, σε ηλικία 67 ετών, πριν δικαστεί η υπόθεσή του σε δεύτερο βαθμό. Κηδεύτηκε στο Κοιμητήριο Καλλιθέας, στη γειτονιά όπου είχε γεννηθεί.

Το έγκλημα αυτό είναι μέρος της βιογραφίας του και δεν μπορεί να εξωραϊστεί. Ταυτόχρονα, η ιστορία της τέχνης του δεν μπορεί να περιοριστεί σε αυτό. Ο κώδικας τιμής που οδήγησε στην πράξη του, ένας κώδικας αυστηρός, πατριαρχικός και, για τα σημερινά μέτρα, απαράδεκτος, είναι ο ίδιος κόσμος που περιγράφουν συχνά τα τραγούδια του. Η σύγκρουση με τον Νταλάρα, δεκαπέντε χρόνια νωρίτερα, φωτίζεται κι αυτή υπό αυτό το πρίσμα: ο Πάνου ζούσε με κανόνες που δεν άφηναν περιθώρια για συμβιβασμούς.

Οι στίχοι για «τον μικρό»

Η ιστορία έχει έναν συγκινητικό επίλογο, που τον αφηγήθηκε ο ίδιος ο Νταλάρας στο βιβλίο του Λάλα. Λίγο πριν πεθάνει, στο νοσοκομείο, ο Πάνου έδωσε στην αδελφή του, τη Μίνα, μια σειρά από στίχους. Σύμφωνα με όσα εκείνη είπε στον τραγουδιστή, της ζήτησε να τους πάει «στον μικρό», γιατί εκείνος θα ήξερε τι να τους κάνει. «Ο μικρός» ήταν ο Νταλάρας. Έτσι τον έλεγε πάντα.

Δεν γνωρίζουμε αν οι στίχοι αυτοί έγιναν ποτέ τραγούδια. Γνωρίζουμε όμως ότι, στο τέλος της ζωής του, ο άνθρωπος που είχε κατηγορήσει τον Νταλάρα ότι δεν τον σεβόταν αρκετά, τον εμπιστεύτηκε με ό,τι πολυτιμότερο είχε: τα τελευταία του λόγια. Μπορεί να μην υπήρξε ποτέ δημόσια συμφιλίωση. Υπήρξε όμως, όπως φαίνεται, μια σιωπηλή.

Τι έμεινε

Σαράντα τέσσερα χρόνια μετά την κυκλοφορία του, το «Θέλω να τα πω» παραμένει ένας από τους σημαντικότερους λαϊκούς δίσκους της μεταπολιτευτικής Ελλάδας. Δεν είναι απλώς μια συλλογή επιτυχιών. Είναι μια καταγραφή της Ελλάδας της φτώχειας, της προσφυγιάς, της παράγκας, της «καλής» κοινωνίας που κρίνει, του ραγιά που ευχαριστεί τον αφέντη του γιατί έζησε άλλη μια μέρα. Ο Πάνου έγραψε εκεί μερικούς από τους πιο σκληρούς και πιο ρεαλιστικούς στίχους της ελληνικής δισκογραφίας. Ο Νταλάρας τούς έδωσε τη φωνή που τους έκανε κοινό κτήμα.

Η κόντρα τους, όπως συμβαίνει συνήθως με τις κόντρες, έχει ξεθωριάσει. Ο μουσικογράφος Θανάσης Γιώγλου το έθεσε απλά: οι άνθρωποι φεύγουν, οι δηλώσεις ξεχνιούνται, τα τραγούδια μένουν. Όταν σήμερα ο Νταλάρας τραγουδά το «Χαροκόπου» σε μια συναυλία και το κοινό σηκώνεται να ζεϊμπεκίσει, κανείς δεν σκέφτεται τα περιοδικά του 1983. Ακούει έναν δημιουργό που μίλησε για τα παιδικά του χρόνια στις παράγκες και έναν ερμηνευτή που, όσο κι αν διαφώνησαν, κατάλαβε τι ήθελε να πει.

Και ίσως αυτή είναι η τελική ειρωνεία της ιστορίας. Ο Πάνου είχε γράψει στο οπισθόφυλλο ότι το τραγικό είναι να σε δέχονται χωρίς να σε καταλαβαίνουν. Στη σχέση του με τον Νταλάρα συνέβη μάλλον το αντίθετο: ο τραγουδιστής τον κατάλαβε βαθιά, αλλά εκείνος δεν μπόρεσε ποτέ να δεχτεί τον τρόπο του. Το αποτέλεσμα ήταν ένας μόνο δίσκος. Αρκεί όμως για να θυμόμαστε και τους δύο.