Το αίνιγμα των τελευταίων χρόνων της Γιαγιόι Κουσάμα
Η Γιαγιόι Κουσάμα, η καλλιτέχνιδα που έκανε τις βούλες και τα δωμάτια του απείρου παγκόσμιο πολιτισμικό σύμβολο, πέθανε τον Αύγουστο του 2026 σε ηλικία 97 ετών. Στις 4 Σεπτεμβρίου 2026 η διεθνής κάλυψη στράφηκε σε ένα ζήτημα που η αγορά προτιμούσε επί χρόνια να μη θίγει: τι ακριβώς συνέβαινε στα εργαστήριά της την τελευταία δεκαετία.
Σύμφωνα με έρευνα των New York Times που αναδημοσίευσε ο διεθνής καλλιτεχνικός Τύπος, η Κουσάμα ήταν σε μεγάλο βαθμό καθηλωμένη στο κρεβάτι, τη στιγμή που έργα υπογεγραμμένα με το όνομά της κατέγραφαν τιμές έως και 10,5 εκατομμύρια δολάρια σε δημοπρασίες. Το 2023 μετακόμισε σε άλλη ψυχιατρική δομή — είχε επιλέξει να ζει σε ίδρυμα από τη δεκαετία του 1970 — και, όπως αναφέρεται, συνέχισε να ζωγραφίζει έως τον Ιούλιο του 2026. Η κηδεία της τελέστηκε μυστικά, υπό άλλο όνομα.
Το ερώτημα που θέτουν άνθρωποι της αγοράς δεν αφορά τη γνησιότητα των έργων με τη στενή έννοια, αλλά τη λήψη των αποφάσεων. «Τα τελευταία δεκαπέντε περίπου χρόνια, κάποιος είχε την ευθύνη όλων των αποφάσεων — και δεν ήταν εκείνη», δήλωσε παράγοντας της αγοράς. Ποιος διαχειριζόταν πραγματικά την αυτοκρατορία Κουσάμα παραμένει ασαφές.
Το ζήτημα δεν είναι νέο στην ιστορία της τέχνης — από τα εργαστήρια των παλαιών δασκάλων έως τις σύγχρονες βιομηχανικές παραγωγές τύπου Κουνς ή Χερστ, η συλλογική δημιουργία είναι κανόνας και όχι εξαίρεση. Η διαφορά εδώ έγκειται στην ευαλωτότητα της ίδιας της καλλιτέχνιδας και στην απουσία διαφάνειας: όταν ο δημιουργός δεν είναι σε θέση να αποφασίζει, ποιος φέρει την ευθύνη της υπογραφής;
Στην ίδια ανασκόπηση του διεθνούς καλλιτεχνικού ρεπορτάζ περιλαμβάνονταν και άλλες ειδήσεις της ημέρας: η καμπάνια του Κόναν Ο’Μπράιαν ντυμένου Βαν Γκογκ για τον τουρισμό του Άμστερνταμ, η έκθεση της υπερρεαλίστριας γλύπτριας Κάρολ Φόιερμαν στο Τσέλσι με τα ριζοσπαστικά έργα-κορμούς των δεκαετιών 1970–1990, και η επιστροφή του Ρέμπραντ στη Γκότα.
Η υπόθεση Κουσάμα, πάντως, θα απασχολήσει: αφορά ταυτόχρονα την ηθική της αγοράς, την προστασία των ευάλωτων δημιουργών και τη διαχείριση των κληρονομιών.
