Από τον Χρόνο στην Επιστροφή:
Η «Οδύσσεια» του Christopher Nolan και η Τραγωδία του Δημιουργού
Οι λέξεις δεν φτάνουν όταν αρχίζεις να ερμηνεύεις ένα κινηματογραφικό αριστούργημα. Μένω στον χαρακτήρα του Οδυσσέα, διότι από όπου και να πιάσεις αυτό το αριστούργημά, σε όποιον χαρακτήρα και να βασιστείς, θα χρειαστείς πολλές λέξεις και μακρόσυρτα άρθρα και πάλι δεν θα έχεις καλύψει όσα θα ήθελες να γράψεις ή να πεις.
Ο Christopher Nolan έχει χτίσει ολόκληρη τη φιλμογραφία του γύρω από τις μεγάλες εμμονές του: την υποκειμενικότητα του χρόνου (Interstellar, Inception, Tenet), το βάρος της ενοχής (Memento, The Prestige) και το καταστροφικό τίμημα της ανθρώπινης ευφυΐας (Oppenheimer). Με το πρόσφατο κινηματογραφικό του επίτευγμα, την «Οδύσσεια», ο Βρετανός δημιουργός δεν μεταφέρει απλώς στην οθόνη το αρχαιότερο έπος της Δυτικής γραμματείας, αλλά αποκωδικοποιεί τη βαθύτερη φιλοσοφική του πυξίδα.
Η Φιλοσοφία της Επιστροφής ως Εσωτερική Αποδόμηση
Στην ομηρική Οδύσσεια, το ταξίδι της γυρισμού δεν είναι απλώς μια γεωγραφική μετακίνηση, αλλά μια διαδικασία απογύμνωσης του ήρωα. Ο Nolan απομακρύνεται από τη φθηνή φαντασμαγορία και τις ευκολίες των ψηφιακών εφέ, αξιοποιώντας στο έπακρο το φυσικό φως και την ογκώδη υλικότητα των IMAX μηχανών. Μετατρέπει την περιπλάνηση του Οδυσσέα σε μια σκοτεινή υπαρξιακή αναζήτηση.
Ο Οδυσσέας του Nolan δεν είναι ένας ανίκητος μυθικός ημίθεος, αλλά ο αρχέτυπος «πολύτροπος» άνθρωπος: ένας ευφυής στρατηγός, του οποίου η ίδια η ευφυΐα μετατρέπεται σε κατάρα και εσωτερική ήττα. Η ομηρική ύβρις δεν αποδίδεται ως μια απλή τιμωρία των θεών, αλλά ως η αναπόφευκτη συνέπεια των ανθρώπινων επιλογών.
“Κατέστρεψα έναν ολόκληρο κόσμο…”
Όλη η θεματική ραχοκοκαλιά της ταινίας συμπυκνώνεται στην εξομολογητική ατάκα του Οδυσσέα: “Κατέστρεψα έναν ολόκληρο κόσμο…”.
Με αυτή τη φράση, ο Nolan συνδέει απευθείας την Οδύσσεια με το προηγούμενο αριστούργημά του, το Oppenheimer. Ο Δούρειος Ίππος υπήρξε το «πυρηνικό όπλο» του αρχαίου κόσμου — μια επινόηση ακραίας ευφυΐας που έφερε την ολοκληρωτική καταστροφή της Τροίας. Ο Οδυσσέας συνειδητοποιεί στο νησί της Καλυψούς Ωγυγία ότι ο γυρισμός του δεν είναι μια θριαμβευτική πορεία προς την διασημότητα ως προσωπικότητα, αλλά μια διαδικασία ψυχικής εξιλέωσης.
-
Το βάρος της νίκης: Για να επιβιώσει και να φτάσει στην Ιθάκη, ο ήρωας αναγκάζεται να χάσει τα πάντα: τους συντρόφους του, την ανθρωπιά του, ακόμα και το ίδιο του το όνομα (ατάκα προς την Καλυψώ “Ποιος είμαι; (Who am I?)”).
-
Η απώλεια της αθωότητας: Η καταστροφή της Τροίας σημαδεύει ανεξίτηλα την ψυχή του. Η καταστροφή της Τροίας είναι η καταστροφή του δικού του εσωτερικού κόσμου, είναι η καταστροφή των ηθών, των πολιτισμών, είναι η ολική κατατροφή του ανθρωπισμού.
Ο Χρόνος και η Ιθάκη ως Ψευδαίσθηση
Ο Nolan διαχειρίζεται τη μη γραμμική αφήγηση για να αναδείξει πώς ο χρόνος παραμορφώνεται μέσα στη μνήμη του ταξιδιώτη. Οι σταθμοί της περιπλάνησης —από το νησί της Κίρκης έως τον Άδη— λειτουργούν ως ψυχαναλυτικά στάδια, όπου ο Οδυσσέας αντιμετωπίζει τα φαντάσματα των επιλογών του.
Η Ιθάκη στην ταινία δεν παρουσιάζεται ως ένας ειδυλλιακός παράδεισος, αλλά ως ένας τόπος που έχει αλλοιωθεί από την απουσία του. Η επιστροφή στην πατρίδα απαιτεί μια νέα, αδυσώπητη κάθαρση.
Με την «Οδύσσεια», ο Christopher Nolan παρέδωσε ένα ώριμο κινηματογραφικό έπος. Απέδειξε ότι η αρχαία ελληνική μυθολογία, όταν αντιμετωπίζεται με φιλοσοφικό βάθος και τεχνική αρτιότητα και όχι ως εθνικιστικό παραμύθι, παραμένει ο πιο ισχυρός καθρέφτης της ανθρώπινης μοίρας. Ξεχάστε λοιπόν αυτά τα μυθολογικά που γνωρίζαμε και ας χρησιμοποιήσουμε αυτά που μάθαμε μέσω του σινεμά με λογική και σκέψη. Ο Νόλαν μας άνοιξε τον δρόμο.
Από τον σκηνοθέτη Εμμανουήλ Γ. Μαύρο
