Christopher Marlowe: Ο Σκοτεινός Πρίγκιπας της Αγγλικής Αναγέννησης
Υπάρχουν ζωές που, αν και σύντομες, αφήνουν πίσω τους σημάδια αιώνων. Τέτοια ήταν η ζωή του Christopher Marlowe — ενός ανθρώπου που έζησε μόλις 29 χρόνια, έγραψε έργα που άλλαξαν την ιστορία του δράματος, κατηγορήθηκε για αθεϊσμό και κατασκοπεία, και πέθανε με μαχαίρι πάνω από το δεξί του μάτι, σε μια αίθουσα μιας ταβέρνας στο Deptford, μια βροχερή μέρα του Μαΐου 1593. Οι γύρω του είπαν ότι επρόκειτο για καβγά. Η ιστορία όμως δεν πιστεύει σε τυχαία πράγματα όταν πρόκειται για έναν άνθρωπο όπως ο Marlowe.
Από τον Εμμανουήλ Γ. Μαύρο
Ένα Παιδί από το Canterbury
Ο Christopher Marlowe γεννήθηκε στις 26 Φεβρουαρίου 1564, στο Canterbury της Αγγλίας, δύο μήνες πριν από τον William Shakespeare. Αυτή η σύμπτωση του ημερολογίου — δύο γίγαντες της αγγλικής λογοτεχνίας να έρχονται στη ζωή στο ίδιο έτος — είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά παιχνίδια της ιστορίας. Αλλά εκεί σταματούν οι ομοιότητες των αρχικών συνθηκών, γιατί τα υπόλοιπα ήταν πολύ διαφορετικά.
Ο πατέρας του, John Marlowe, ήταν τσαγκάρης — ένα σεβαστό επάγγελμα για την εποχή, αλλά χαμηλής κοινωνικής τάξης. Η μητέρα του, Catherine Arthur, φρόντισε να εγγραφεί ο γιος της στο βασιλικό σχολείο King’s School του Canterbury, ένα από τα καλύτερα της χώρας. Ήταν σαφές από μικρός ότι ο Christopher είχε εξαιρετικές διανοητικές ικανότητες. Το 1580, σε ηλικία 16 ετών, κέρδισε υποτροφία στο Corpus Christi College του Πανεπιστημίου του Cambridge — μια από τις πιο διακεκριμένες εκπαιδευτικές ευκαιρίες της Αγγλίας του 16ου αιώνα.
Η περίοδος στο Cambridge όμως δεν ήταν απλώς εκπαιδευτική. Εκεί ο Marlowe άρχισε να διαμορφώνει τις ριζοσπαστικές του ιδέες, τις φιλοσοφικές και θεολογικές αναζητήσεις που θα τον ακολουθούσαν ως τον θάνατό του. Και εκεί, πιθανότατα, ξεκίνησε η σχέση του με τις μυστικές υπηρεσίες του αγγλικού στέμματος.
Ο Κατάσκοπος της Βασίλισσας Ελισάβετ
Η πιο αμφιλεγόμενη πτυχή της βιογραφίας του Marlowe είναι η φερόμενη σχέση του με τις αγγλικές μυστικές υπηρεσίες. Στα 1587, όταν επρόκειτο να του χορηγηθεί ο τίτλος του Magister Artium (Master of Arts), το Πανεπιστήμιο του Cambridge διστάζει. Ο λόγος; Ο Marlowe είχε απουσιάσει πολύ συχνά από το πανεπιστήμιο και υπήρχαν αναφορές ότι σχεδίαζε να συνεχίσει τις σπουδές του στο καθολικό σεμινάριο της Reims — μια κίνηση που θα σήμαινε αποστασία από την αγγλικανική Εκκλησία.
Τότε έγινε κάτι εξαιρετικό: το Ιδιωτικό Συμβούλιο της Βασίλισσας Ελισάβετ Α΄ — το ανώτατο κυβερνητικό σώμα — παρενέβη άμεσα. Σε επιστολή προς το πανεπιστήμιο, το Συμβούλιο διευκρίνιζε ότι ο Marlowe είχε «εξυπηρετήσει την αυτής Μεγαλειότητα σε θέματα που αφορούν το αγαθό της χώρας». Αυτή η παρέμβαση αρκούσε: ο Marlowe πήρε τον τίτλο του.
Σε τι ακριβώς υπηρέτησε τη Βασίλισσα; Δεν το γνωρίζουμε με βεβαιότητα. Η επικρατέστερη εκδοχή είναι ότι έπαιξε τον ρόλο του υπόκοπου κατασκόπου, διεισδύοντας σε καθολικά κύκλα στο εξωτερικό για λογαριασμό της αγγλικής κυβέρνησης. Ήταν μια επικίνδυνη εποχή: η Ευρώπη βρισκόταν στη δίνη των θρησκευτικών πολέμων, και η Αγγλία, υπό την προτεσταντική Ελισάβετ, βρισκόταν στο κέντρο μιας γεωπολιτικής σκακιέρας όπου τα πιόνια πλήρωναν με την ψυχή τους.
Αυτή η εμπειρία — ο διπλός κόσμος του κατασκόπου, η συνεχής μεταμφίεση, η επίγνωση του κινδύνου — διαπερνά αόρατα τα έργα του Marlowe. Οι ήρωές του είναι συχνά άνθρωποι που ζουν μεταξύ δύο κόσμων, που χρησιμοποιούν πρόσωπο-προσωπεία, που πουλάνε την ψυχή τους για δύναμη και γνώση.
Ο Εφευρέτης του Ηρωικού Ιαμβικού Πεντάμετρου
Πριν φτάσουμε στα θεατρικά έργα του Marlowe, πρέπει να κατανοήσουμε τι σήμαινε το πεντάμετρο ιαμβικό στίχος — το λεγόμενο blank verse — για την αγγλική δραματουργία. Μέχρι τα μέσα του 16ου αιώνα, η αγγλική σκηνή δεν είχε ακόμα βρει τη γλώσσα της. Τα θεατρικά έργα γράφονταν σε ομοιοκαταληξία ή σε πρόζα, και οι ήρωες μιλούσαν σε μια τεχνητή, σχεδόν παιδική γλώσσα.
Ο Marlowe άλλαξε τα πάντα. Με τον Tamburlaine the Great (Ταμερλάνος ο Μέγας) — που παίχτηκε για πρώτη φορά το 1587, τον ίδιο χρόνο που του χορηγήθηκε ο μεταπτυχιακός τίτλος — εισήγαγε στο αγγλικό θέατρο τον ρυθμικό, μουσικό ηρωικό στίχο, ο οποίος δεν ομοιοκαταληκτεί αλλά αναπνέει με εσωτερικό ρυθμό. Ο ίδιος αποκαλούσε τον στίχο του «mighty line» — «ο ισχυρός στίχος» — και δεν είχε άδικο.
Αυτή η ανακάλυψη ήταν σαν να δίνεις στην αγγλική γλώσσα μια νέα αρχιτεκτονική. Τα λόγια πλέον δεν ήταν απλώς σημασίες — ήταν μουσική, ρυθμός, εκπνοή. Ο Marlowe κατάλαβε ότι η θεατρική γλώσσα μπορεί να δημιουργεί κόσμους μόνη της, ότι ένας στίχος μπορεί να μεταφέρει τον θεατή σε βουνά και ωκεανούς, ακόμα κι αν η σκηνή είναι άδεια. Αυτή η ανακάλυψη τη χρησιμοποίησε αμέσως ο Shakespeare, που είδε τα έργα του Marlowe ως νεαρός ηθοποιός στο Λονδίνο και έμαθε από αυτά τη γλώσσα που θα τον έκανε αθάνατο.
Ταμερλάνος: Η Πρώτη Μεγάλη Κραυγή
Ο Tamburlaine the Great (Μέρος Ι και ΙΙ) είναι ίσως το πιο εκρηκτικό ντεμπούτο στην ιστορία του δυτικού θεάτρου. Ο ήρωάς του, ο Τιμούρ ή Τ ιμουρλένγκ — ένας πραγματικός Μογγόλος κατακτητής του 14ου αιώνα — μεταμορφώνεται στα χέρια του Marlowe σε ένα αρχέτυπο της ανθρώπινης φιλοδοξίας που αγγίζει τα όρια της θεϊκής παραφροσύνης.
Ο Ταμερλάνος ξεκινά ως τσοπάνης και φτάνει να κατακτήσει αυτοκρατορίες. Δεν πιστεύει σε θεούς και δεν υπακούει σε ηθικούς κανόνες. Πιστεύει μόνο στη δύναμή του και στη γλώσσα — σε αυτό που μπορεί να κάνει με τα λόγια και τα όπλα. Είναι ένας ήρωας τελείως διαφορετικός από τους μεσαιωνικούς ήρωες που έβλεπε το αγγλικό κοινό: δεν ψάχνει τη θεϊκή χάρη, δεν μετανοεί, δεν υποτάσσεται.
Το λονδρέζικο κοινό, που συνήθιζε στα ηθικοπλαστικά δράματα, ανταποκρίθηκε με ενθουσιασμό. Ο Ταμερλάνος έγινε θέαμα — κυριολεκτικά. Ο Marlowe κατάλαβε ότι το θέατρο δεν είναι εκκλησία, δεν διδάσκει μόνο: συναρπάζει, ηλεκτρίζει, ανατρέπει.
Ο Doctor Faustus: Η Ψυχή που Πωλήθηκε
Αν ο Ταμερλάνος είναι η εκδήλωση της φυσικής δύναμης, ο Doctor Faustus (Ο Δόκτωρ Φάουστ) είναι η εκδήλωση της διανοητικής φιλοδοξίας — και της τραγικής τιμής που πληρώνεται γι’ αυτήν.
Ο Φάουστ, ένας λόγιος που γνωρίζει τα πάντα στα όρια της ανθρώπινης σοφίας, αποφασίζει να πουλήσει την ψυχή του στον Διάβολο (εκπροσωπούμενο από τον Μεφιστοφελή) για 24 χρόνια παντοδυναμίας και γνώσης. Όταν η προθεσμία λήγει, σέρνεται στην κόλαση.
Αλλά αυτό που κάνει το έργο μεγαλοφυές δεν είναι η πλοκή — είναι η εσωτερική αντίφαση του Φάουστ. Ο ήρωας δεν είναι απλώς ένας ηθικά αδύναμος άνθρωπος που επέλεξε το κακό. Είναι ένας άνθρωπος που νιώθει σφαδασμό — ο ίδιος ο τρόμος μπροστά στο αναπόφευκτο, η αγωνία της επιλογής, η επίγνωση ότι το μεγαλείο έχει τιμή.
Σε μια από τις πιο διάσημες σκηνές της αγγλικής λογοτεχνίας, όταν ο Μεφιστοφελής φέρνει μπροστά στον Φάουστ την Ελένη της Τροίας, ο Φάουστ αναφωνεί:
“Was this the face that launch’d a thousand ships, / And burnt the topless towers of Ilium?”
(“Ήταν αυτό το πρόσωπο που ξεκίνησε χίλια πλοία / Και έκαψε τους ψηλούς πύργους του Ιλίου;”)
Αυτοί οι δύο στίχοι — που ακόμα και σήμερα γνωρίζει κάθε φοιτητής αγγλικής λογοτεχνίας — συμπυκνώνουν τη φιλοσοφία του Marlowe: η ομορφιά και η γνώση δεν είναι αθώες· έχουν τίμημα, και το τίμημα είναι πάντα υπαρξιακό.
Η αθεϊστική ανάγνωση του Doctor Faustus είναι αναπόφευκτη. Ένας άνθρωπος που επιλέγει τον Διάβολο αντί για τον Θεό — και αυτή η επιλογή παρουσιάζεται με συμπόνια και κατανόηση — ήταν κάτι ανατρεπτικό για την Ελισαβετιανή Αγγλία. Δεν είναι τυχαίο που ο Marlowe κατηγορήθηκε επανειλημμένα για αθεϊσμό.
The Jew of Malta: Ο Προπομπός του Σάιλοκ
Το The Jew of Malta (Ο Εβραίος της Μάλτας), γραμμένο γύρω στα 1589-1590, είναι ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα έργα του Marlowe. Ο κεντρικός του χαρακτήρας, ο Barabas (Βαραββάς), ένας πλούσιος εβραίος έμπορος της Μάλτας, αντιδρά στον διωγμό του με μια σειρά από αιματηρές εκδικήσεις που καταλήγουν στην ίδια του την καταστροφή.
Το έργο είναι δύσκολο: ο Barabas είναι ταυτόχρονα θύμα και θύτης, ένα άτομο που τον έκαναν τέρας η κοινωνία που τον διώκει. Ο T.S. Eliot υποστήριζε ότι το έργο είναι κωμωδία μελανής μεγαλοφυΐας («black comedy of genius»), ενώ άλλοι το κατηγορούν για αντισημιτισμό. Ανεξάρτητα από την ανάγνωση, ο Barabas σαφώς επηρέασε τον Shakespeare στον χαρακτήρα του Shylock στον Έμπορο της Βενετίας — ένας ακόμα δεσμός μεταξύ των δύο συγγραφέων που γεννήθηκαν το ίδιο έτος.
Edward II: Το Θράσος της Τραγωδίας
Το Edward II (1592) είναι το πιο πολιτικά τολμηρό έργο του Marlowe. Αφηγείται την πτώση του βασιλιά Εδουάρδου Β΄ της Αγγλίας, ενός ανεπαρκούς μονάρχη που εξαρτάται συναισθηματικά — και, υπονοείται, ερωτικά — από τον αγαπημένο του Gaveston. Τελικά ανατρέπεται και δολοφονείται από τους ευγενείς και τη σύζυγό του.
Αυτό που κάνει το έργο επαναστατικό για την εποχή του είναι η ειλικρίνεια με την οποία παρουσιάζει την ερωτική σχέση μεταξύ δύο ανδρών — ακόμα κι αν δεν την ονομάζει ρητά. Είναι η πρώτη φορά στην αγγλική θεατρική ιστορία που ένας μονάρχης παρουσιάζεται με τόσο ανθρώπινα και ευάλωτα αισθήματα για ένα άτομο του ίδιου φύλου. Η ομοφυλοφιλία του ίδιου του Marlowe — που ποτέ δεν επιβεβαιώθηκε αλλά πολύ συζητήθηκε — δίνει στο έργο μια συναισθηματική αυθεντικότητα που δεν μπορεί να πλαστεί.
Ο T.S. Eliot έγραψε ότι το Edward II “επέτρεψε στον συγγραφέα να εξερευνήσει τα βαθύτερα πάθη μέσα από μια ιστορική ασπίδα”. Ήταν, με άλλα λόγια, ένα ημι-αυτοβιογραφικό έργο.
Η Ποίηση: Ένα Άλλο Πρόσωπο
Εκτός από τα θεατρικά έργα, ο Marlowe άφησε ποιητικά κείμενα υψηλής αξίας. Το The Passionate Shepherd to His Love (Ο Παθιασμένος Βοσκός στην Αγαπημένη Του) είναι ένα από τα πιο γνωστά και αγαπητά ποιήματα της αγγλικής λογοτεχνίας, μια ποιμενική ιδυλλία που αρχίζει με τους στίχους «Come live with me, and be my love, / And we will all the pleasures prove» («Έλα να ζήσεις μαζί μου και να είσαι η αγάπη μου, / Και θα δοκιμάσουμε όλες τις χαρές»). Παραμένει ένα αριστούργημα λυρικής χάρης.
Το μεγαλύτερο ποιητικό του επίτευγμα είναι το Hero and Leander (Ηρώ και Λέανδρος) — μια επική αφήγηση του κλασικού μυθολογικού έρωτα, βασισμένη στον αρχαίο έλληνα ποιητή Μουσαίο. Το ποίημα, που δεν ολοκλήρωσε ο ίδιος (το ολοκλήρωσε ο George Chapman μετά τον θάνατό του), συνδυάζει την αισθησιακή λεπτομέρεια με τη φιλοσοφική βαρύτητα. Είναι ένα έργο που δείχνει ότι ο Marlowe δεν ήταν μόνο δραματουργός αλλά και λυρικός ποιητής πρώτης τάξης.
Ο Θάνατος στο Deptford
Στις 30 Μαΐου 1593, ο Christopher Marlowe βρέθηκε σε μια ταβέρνα στο Deptford, τότε προάστιο του Λονδίνου, με τρεις άνδρες: τον Ingram Frizer, τον Nicholas Skeres και τον Robert Poley. Όλοι τους ήταν συνδεδεμένοι — με τον έναν ή τον άλλο τρόπο — με τις αγγλικές μυστικές υπηρεσίες.
Σύμφωνα με την επίσημη έκθεση, ξέσπασε καβγάς για τον λογαριασμό (το «recknynge» στα κείμενα της εποχής). Ο Frizer και ο Marlowe πάλεψαν, και ο Frizer τρύπησε τον Marlowe με το μαχαίρι του πάνω από το δεξί του μάτι. Ο Marlowe πέθανε αμέσως.
Ο Frizer αθωώθηκε λίγες εβδομάδες αργότερα, με το επιχείρημα της αυτοάμυνας. Αλλά πολλά στοιχεία γεννούν ερωτήματα. Γιατί ήταν εκεί αυτοί οι τέσσερις άνδρες; Γιατί ο Marlowe βρισκόταν εκεί τη στιγμή που η κυβέρνηση ετοίμαζε κατηγορίες αθεϊσμού εναντίον του, βασισμένες σε μια κατάθεση που είχε δώσει ο φίλος του Thomas Kyd; Γιατί ο Frizer, ο δολοφόνος που σκότωσε έναν άνθρωπο, αφέθηκε ελεύθερος μετά από λίγες εβδομάδες;
Οι θεωρίες έχουν πολλαπλασιαστεί: ήταν δολοφονία κρατικής παραγγελίας από φόβο ότι ο Marlowe θα αποκάλυπτε κρατικά μυστικά; Ήταν εκτέλεση ενός κατασκόπου που ήξερε πολλά; Ή ήταν πράγματι ένας καβγάς για τον λογαριασμό, που εξελίχθηκε τραγικά;
Καμία από τις εκδοχές δεν αποκλείεται πλήρως. Αυτό που ξέρουμε είναι ότι μέσα σε μερικές εβδομάδες από τον θάνατό του, η αγγλική θεατρική σκηνή αντικατέστησε το όνομά του με ένα άλλο: Αυτό του William Shakespeare.
Marlowe και Shakespeare: Η Μεγάλη Αμφισβήτηση
Η σχέση μεταξύ Marlowe και Shakespeare παραμένει ένα από τα πιο ζωντανά ζητήματα στην κλασική φιλολογία. Έχουν προταθεί τρεις βασικές θεωρίες:
Πρώτη: Ο Marlowe επηρέασε τον Shakespeare, αλλά είναι δύο ανεξάρτητες μεγαλοφυΐες. Αυτή είναι η κυρίαρχη ακαδημαϊκή άποψη.
Δεύτερη: Ο Marlowe δεν πέθανε το 1593 αλλά ήταν πράκτορας που «εξαφανίστηκε» και συνέχισε να γράφει ως «Shakespeare» — ο λεγόμενος «μαρλοβιανισμός». Αυτή η θεωρία, αν και δεν έχει ακαδημαϊκή αποδοχή, διαθέτει πολυάριθμους υποστηρικτές.
Τρίτη: Οι δύο άνδρες συνεργάστηκαν σε ορισμένα έργα. Αυτή η άποψη έχει κερδίσει μια σχετική ακαδημαϊκή αναγνώριση, ιδίως μετά από νεότερες τεχνολογικές αναλύσεις κειμένων που υποδεικνύουν συν-συγγραφή σε κάποια αρχικά σαιξπηρικά έργα, όπως τα τρία μέρη του Ερρίκου ΣΤ΄.
Αυτό που είναι αναμφισβήτητο, είναι πως ο Marlowe εφηύρε το εργαλείο που χρησιμοποίησε ο Shakespeare. Χωρίς τον Marlowe, δεν υπάρχει ο blank verse της ωριμότητας του Shakespeare. Ο Hamlet, ο Μακμπέθ, ο Ληρ — όλοι χτίστηκαν πάνω στη γλωσσική αρχιτεκτονική που εφηύρε ο Marlowe στην Οξφόρδη και το Κέμπριτζ.
Η Κατηγορία της Αθεΐας
Στον Απρίλιο του 1593, λίγες εβδομάδες πριν από τη δολοφονία του, ο Thomas Kyd — ένας άλλος θεατρικός συγγραφέας — συνελήφθη και βασανίστηκε. Στα χαρτιά του βρέθηκαν αιρετικά κείμενα, τα οποία απέδωσε στον Marlowe. Στην κατάθεσή του, ο Kyd περιέγραψε τον Marlowe ως άτομο που «γελούσε με τους ανόητους που αγαπούν τον Ιησού» και που αμφισβητούσε τη Θεία Τριάδα.
Μια ξεχωριστή έκθεση — το λεγόμενο «Baines Note» — κατέγραφε μια σειρά από αιρετικές δηλώσεις που αποδίδονταν στον Marlowe: ότι ο Χριστός δεν ήταν Θεός, ότι η Αγία Γραφή ήταν ανθρώπινο έργο, ότι η ομοφυλοφιλία ήταν «τρόπος ζωής συχνότερος από τον αναμενόμενο», ότι ο Μωυσής ήταν «απλώς ένας επιτήδειος νομοθέτης».
Η πιθανότητα ότι ο Marlowe πίστευε κάποια από αυτά — ή και όλα — δεν είναι αμελητέα. Τα έργα του αναπνέουν μια φιλοσοφική τόλμη που δυσκολεύεται κανείς να εντοπίσει σε κάποιον που ήταν πιστός Χριστιανός. Ο Φάουστ πουλά την ψυχή του στον Διάβολο και το έργο δεν τον κατακρίνει — τον κατανοεί. Ο Ταμερλάνος βλασφημεί θεούς και κατακτά κόσμους χωρίς να τιμωρηθεί θεϊκά.
Το Έργο Δίδει η Αναγέννηση, η Αναγέννηση Παίρνει τον Δημιουργό
Σε ηλικία 29 ετών, ο Christopher Marlowe είχε ήδη ολοκληρώσει ένα corpus — ένα σύνολο έργων — που πολλοί συγγραφείς δεν θα κατάφερναν σε μια ολόκληρη ζωή:
– Tamburlaine the Great, Μέρος Ι και ΙΙ
– Doctor Faustus
– The Jew of Malta
– Edward II
– Dido, Queen of Carthage (πρώιμο, πιθανώς σε συνεργασία)
– The Massacre at Paris
– Hero and Leander (ποίημα)
– The Passionate Shepherd to His Love (ποίημα)
– Μεταφράσεις του Οβίδιου (Amores) και του Λουκανού (Pharsalia)
Τι θα είχε γράψει αν ζούσε άλλα 30 χρόνια; Αυτή η ερώτηση παραμένει η πιο βαθύτερη τραγωδία της αγγλικής λογοτεχνίας.
Η Κληρονομιά
Σήμερα, περισσότερα από 430 χρόνια μετά τον θάνατό του, ο Christopher Marlowe αναγνωρίζεται ως ο θεμελιωτής της αγγλικής τραγωδίας και ο πρωτοπόρος του blank verse στο θέατρο. Τα έργα του παίζονται σε θέατρα σε όλο τον κόσμο. Το Doctor Faustus ανέπνευσε τον Goethe στο δικό του Faust — ένα από τα μεγαλύτερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Η φιλοσοφία του Ταμερλάνου για τη δύναμη και τη θέληση είχε απόηχους σε φιλοσόφους από τον Νίτσε μέχρι τον Χέγκελ.
Η ζωή και ο θάνατός του, εξάλλου, έχουν εμπνεύσει αμέτρητα μυθιστορήματα, ταινίες και θεατρικά έργα — ίσως το πιο ενδιαφέρον να είναι το Shakespeare in Love (1998), το βραβευμένο με Όσκαρ φιλμ του John Madden, όπου ο Marlowe παρουσιάζεται ως μέντορας και ανταγωνιστής του νεαρού Shakespeare.
Αλλά ο Marlowe δεν χρειάζεται μεγαλοφυΐα να τον στηρίξει. Είναι ήδη μια μεγαλοφυΐα. Ο Φάουστ του είναι παρόν κάθε φορά που κάποιος ρωτά αν αξίζει να πουλήσεις κάτι από τον εαυτό σου για δύναμη και γνώση. Ο Ταμερλάνος του είναι παρόν κάθε φορά που ένας άνθρωπος αρνείται τα όρια που του έθεσε η γέννησή του. Το Edward II του είναι παρόν κάθε φορά που κάποιος αγαπά κάτι που ο κόσμος του λέει να μην αγαπά.
Στο Deptford, εκείνη τη βροχερή μέρα του Μαΐου 1593, ένα μαχαίρι έκλεισε τα μάτια ενός από τους πιο ριζοσπαστικούς δημιουργούς που γνώρισε ποτέ ο ευρωπαϊκός πολιτισμός. Αλλά τα έργα του παρέμειναν ανοιχτά — ορθάνοιχτα — όπως τα μάτια εκείνων που δεν τα έχουν διαβάσει ακόμα.
«Che sera, sera» — Ό,τι πρέπει να γίνει θα γίνει. Αυτή η φράση, που ο Marlowe έβαλε στο στόμα του Φάουστ, είναι ίσως και η επιτάφια πλάκα του ίδιου. Ένας άνθρωπος που γνώριζε ότι ζούσε επικίνδυνα, και συνέχισε παρόλα αυτά να γράφει.
